English | عربی | Kurdî دواهەواڵ
ڕاستەوخۆ  
 
پێشنیارێك بۆ وەزارەتی‮ ‬پەروەردە سه‌باره‌ت به سیسته‌می‮ باخچەی‮ ‬منداڵان و قۆناغە بنەڕەتییەكان
2019-01-20 [01:48 AM]

نووسینی: كاروان كەریم خان


لە كۆن و لە ئێستاشدا هەمیشە هەندێك كەس ورد،‮ ‬ژیر و تیژ هەڵدەكەون و هەندێك كەسیش كۆڵ و كڵۆڵن‮. ‬ڕەنگە بەشێكی‮ ‬ئەم تیژیە‮ ‬یان كۆڵیە ژەنگێكی‮ ‬ژەنێتیكی‮ ‬بێت،‮ ‬بەشێكی‮ ‬ڕەنگە بۆ جوگرافیا و خواردن و دەیان هۆكاریتر بگەڕێتەوە كە ئێمە هەر لێشی‮ ‬نازانین،‮ ‬بەڵام‮ ‬ڕاستە ئەگەر بڵێین بەشێكی‮ ‬بۆ پەروەردەكردنی‮ ‬و بەهێزكرنی‮ ‬مێشك لە‮ ‬ڕێی‮ ‬كارلێكێشانی‮ ‬مەغز دەگەڕێتەوە،‮ ‬لە كۆندا دەیان گەمەی‮ ‬وەك جۆرابێن و مەتەڵ هەڵدان و هەڵێنان وایان لە مێشك دەكرد بیر بار بكات،‮ ‬لە سەردەمی‮ ‬ئێستاشدا جۆرەها كاری‮ ‬زانستی‮ ‬و سادە و ئاڵۆز بۆ كارلێكێشانی‮ ‬مێشك بەكار دێن‮ ‬،‮ ‬لە كاتی‮ ‬ئێستا جگە لە سەرچاوەكانی‮ ‬تری‮ ‬پەروەردەیی،‮ ‬كارلێكێشانی‮ ‬مێشك لە ئەستۆی‮ ‬دامەزراوەی‮ ‬فێركارییە دەزگای‮ ‬پەروەردەیی‮ ‬دەبێ بیر بكاتەوە چۆن منداڵێكی‮ ‬ژیر پێبگەیەنێت بۆ ئەوەی‮ ‬دوا جار ببێتە سەرمایەی‮ ‬بەڕاستی‮ ‬وڵات،‮ ‬ئەگەر گوتویانە مرۆڤ سەرمایەیە دیارە كە مەبەست مرۆڤی‮ ‬بەكەڵك و ژیرە‮. ‬لێرەدایە كە سەرمایەی‮ ‬ڕاستەقینەی‮ ‬مرۆڤ دەتوانێ سەرمایەكانی‮ ‬تری‮ ‬وڵات بەهێزتر بكات‮ ‬،‮ ‬كەواتە بۆ دروست كردنی‮ ‬سەرمایەیەكی‮ ‬باشی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬پێویستە گرینگی‮ ‬بدرێتە‮ ‬IQ ی‮ ‬بەهێز كردنی‮ ‬منداڵان و نەولاوان بۆ ئەوەی‮ ‬بە‮ ‬ڕاهێنانی‮ ‬مێشك بتوانێت داهێنان بكات‮.‬

بەم پێشەكیە گەرەك ئەوەیە بچینە سەر ئەوەی‮ ‬كە ئایا و‮ ‬ڕادەی‮ ‬هۆشی‮ ‬منداڵان و لاوانی‮ ‬ئێمە تا كوێ بڕ‮ ‬دەكات؟ ئایا دەكرێ بە ‮ ‬IQنزمی‮ ‬بەشێك لە منداڵان و لاوانی‮ ‬ئێستایی‮ ‬سەرمایەی‮ ‬حەقیقی‮ ‬مرۆڤ دروست بكرێ؟ ئەگەرچی‮ ‬وەڵامی‮ ‬ئەم پرسیارە لە ناو دڵی‮ ‬پرسیارەكە موستەتیرە بەس بۆ وەڵام دەبێ بڵێین ئاستی‮ ‬هۆشی‮ ‬منداڵانی‮ ‬ئێستا لە هەرێمی‮ ‬كوردستان زۆر جێی‮ ‬پەسن و پێهەڵاگوتن نییە،‮ ‬دور نییە بەشێكی‮ ‬هۆكاری‮ ‬ئەم كارەساتە بگەڕێتەوە بۆ ئەوەی‮ ‬كار لە مێشك كێشان كەم بۆتەوە،‮ ‬نە لە موجالەسەی‮ ‬ئێستا كار لە مێشك دەكێشرێ نە لە گەمە ئەلیكترۆنیەكانیشدا،‮ ‬پێ دەچێ كار لە مێشك كێشان لە قوتابخانەشدا لە ئاستی‮ ‬پێویست نەبێ،‮ ‬سەرنجتان داوەتێ لە گەڵ ئەوەی‮ ‬كە كەرەستەكانی‮ ‬پێشكەوتن و پەروەردە كردنی‮ ‬مێشك و بەهێز كردنی‮ ‬عەقڵ لە سەردەمی‮ ‬جیهانی‮ ‬بوون زۆر بونە بەڵام بەشێكی‮ ‬زۆری‮ ‬گەنجانی‮ ‬دوای‮ ‬ڕاپەرین باش بار نەهاتوون؟ بۆ وەڵام بەدوای‮ ‬ئەم پرسیارەی‮ ‬كە بۆچی‮ ‬بەشێكی‮ ‬زۆری‮ ‬لاوان‮ ‬IQ ی‮ ‬لاوازیان هەیە وەڵام و هۆكارگەلێك بەزەیندا دەگات‮.

‬بۆئەم پرسە دەبێ شارەزایان لە دەیان دەرچەی‮ ‬جیاوازی‮ ‬وەك باری‮ ‬ئابوری،‮ ‬ژەنێتیكی،‮ ‬ژینگەیی،‮ ‬خۆراك،‮ ‬سیستەمی‮ ‬فێركاری‮ ‬و‮… ‬بە دوای‮ ‬هۆكاردا بگەڕێن‮. ‬یەكێك لەو هۆكارانەی‮ ‬كە بۆتە هۆی‮ ‬دڵ مەشغوڵی‮ ‬نوسەری‮ ‬ئەم دێرانە فكوس كردنە لە سەر سیستەمی‮ ‬خوێندن‮. ‬ئاستی‮ ‬لاوازی‮ ‬فەرهەنگی‮ ‬هەندێ لە مامۆستایان و كزی‮ ‬خوێندەواری‮ ‬بەشێكی‮ ‬زۆر لە خاوەن بەرگی‮ ‬شەهادەكان و سیستەمی‮ ‬خوێندنی‮ ‬چاولێكەری‮ ‬بێ دیراسە كردن،‮ ‬كۆمەڵە منداڵێكیان كردۆتە بار بەسەر كۆمەڵگا كە بەڕاستی‮ ‬بێ ناسنامە و ئامانجن و ئاستیشیان زۆر لە خوارێیە و ئیدیعاشیان زۆر لە سەرێیە‮. ‬بە كورتی‮ ‬دەتوانین بڵێین نەسلێكی‮ ‬زۆر خەتەر بە‮ ‬ڕێگاوەن كە تەنانەت ناتوانن دو مەتەڵۆكەی‮ ‬كۆنی‮ ‬كوردی‮ ‬شی‮ ‬بكەنەوە‮. ‬گۆشەیەكی‮ ‬ئەم گرفتە سەرەكیە كزی‮ ‬هۆشی‮ ‬منداڵانە‮ ‬،‮ ‬بۆ چارەسەر كردنی‮ ‬ئەم پرسە گرینگە‮ ‬یەكێك لە سەرچاوەكانی‮ ‬چارەسەری‮ ‬لە دەستی‮ ‬قوتابخانەكانی‮ ‬سەرەتایی‮ ‬و ناوەندییە‮. ‬ئەگەر سەرنج بدەین دەبینین لە ناو ئەو سیستەمانەی‮ ‬گرینگی‮ ‬بە وانەی‮ ‬بیركاری‮ ‬و فیزیا دەدرێت منداڵی‮ ‬ژیری‮ ‬زۆری‮ ‬لێ بەرهەم دێت‮. ‬بەڵام ئەم سیستەمانە چۆن زەینی‮ ‬منداڵان بە بیركاری‮ ‬دەكەنە زەینێكی‮ ‬بیریاریانە؟
‮ ‬بیركاری‮ ‬جگە لە زانست دەتوانێ هۆش و ئاستی‮ ‬ژیری‮ ‬منداڵان بەرێتە سەرێ‮ ‬،‮ ‬لە‮ ‬ڕاستیدا بە بیركاری‮ ‬كردنی‮ ‬مێشك تەنها بە جەدوەلی‮ ‬زەڕب و‮ ‬ڕێساكانی‮ ‬ریاچیات ناكرێت بەڵكو‮ ‬یاری‮ ‬بیریاریانەی‮ ‬شیرین هەن كە دەتوانێ ئەم كارە بكات‮. ‬وەك دیارە ئەگەر كار لە مێشك و زەینی‮ ‬مرۆڤ بكێشرێت توانای‮ ‬لەڕادەبەدەر دەبێت‮ ‬،‮ ‬بە هێزبوونی‮ ‬مێشك و ئاستی‮ ‬ژیری‮ ‬مرۆڤیش خزمەت بە پێشكەوتنی‮ ‬كۆمەڵگا و دروست كردنی‮ ‬تاكی‮ ‬ژیر و بەسود دەكات‮.‬

‮ ‬بە نیگایەكی‮ ‬كۆمەڵناسانە و بە تێگەیشتن لە كۆمەڵگەی‮ ‬لاوان و منداڵانی‮ ‬ئەوڕۆیی‮ ‬دەبینین كە گرفتێك لە ئاستی‮ ‬هۆشی‮ ‬منداڵاندا هەیە و ئەم گرفتەش دواجار پەرە دەستێنێ و شێرپەنجەی‮ ‬گێلی‮ ‬و پەخمەییشی‮ ‬پێوەیە‮. ‬بۆیە جگە لە بواری‮ ‬زانستی‮ ‬یەكێك لەو لایەنانەی‮ ‬كە دەبێ گرنگی‮ ‬پێ بدرێت بریتیە لە پرسی‮ ‬هۆش و زەین‮ ‬،‮ ‬دەبینین لە هەندێك وڵاتدا بۆ وەرگرتنی‮ ‬قوتابیان لە خوێندنی‮ ‬ئاكادیمیدا جگە لە ئەزمونی‮ ‬زانستی‮ ‬تاقیكردنەوەی‮ ‬زەین و هۆش سنجانیان بۆ دەكرێت بۆ ئەوەی‮ ‬بزانن ئەو قوتابیە جگە لە خوێندەواری‮ ‬و ئاستی‮ ‬سیوات چەندەش ژیر و تیژە و وریایە،‮ ‬بواری‮ ‬پەروەردە و زانست ئەركدارترین دامەزراوەیە كە دەبێ خەباتێكی‮ ‬زانستی‮ ‬و هزری‮ ‬نوێ بكات،‮ ‬بەڵام دەبێ هاوتەریب لەگەڵ كاری‮ ‬زانستی‮ ‬كارلێكێشانی‮ ‬مێشك و كاری‮ ‬بیریاری‮ ‬بگاتە فەرهەنگ و كارێكی‮ ‬سەرەكی،‮ ‬لاوازی‮ ‬كار نەكردن لە سەر‮ ‬IQ وەڵامی‮ ‬ئەو پرسیارەیە كە بۆچی‮ ‬لەگەڵ ئەوەی‮ ‬خوێندن هەیە و شهادە بەدەست دێ‮ ‬،‮ ‬بەڵام بەشێكی‮ ‬بەرچاوی‮ ‬لاوانی‮ ‬ئەم دەورانە لە هۆش و زەكاوەت هێشتا سوكەزەینن؟

پێدەچێ ئەم بابەتە هۆكاری‮ ‬زۆری‮ ‬هەبێ،‮ ‬لەوانە سیستەم و فەرهەنگ،‮ ‬بەڵام‮ ‬یەكێك لە هۆكارەكان كە دەمانەوێ بە شێوەیەكی‮ ‬ڕەوانناسانە لێی‮ ‬ورد بینەوە هۆكاری‮ ‬هۆش و زیرەكیە‮. ‬بۆ درەوشانەوەی‮ ‬ئاستی‮ ‬زانستی‮ ‬و پێگەیشتنی‮ ‬تاكێكی‮ ‬بیركەر و پڕ‮ ‬هۆش،‮ ‬پێویستە هەوڵ بدرێ كار لەسەر هۆش و زەكاوەت و‮ ‬IQ ی‮ ‬منداڵان بكرێت‮ ‬،‮ ‬بۆ نمونە دەبێ لە قوتابخانەكان گرنگی‮ ‬بدرێتە بابەتەكانی‮ ‬بیركاری‮ ‬و فیزیا و بایەخ بدرێتە‮ ‬یارییە بیرییەكان‮ ‬،‮ ‬لەگەڵ چالاكیە جۆراوجۆرەكانی‮ ‬قوتابخانە گرنگی‮ ‬بدرێتە مەتەڵە كۆنە كوردەوارییەكان كە كاتی‮ ‬خۆی‮ ‬یەكێك بووە لە هۆكاری‮ ‬بەهێز بوونی‮ ‬هۆش و زەكاوەتی‮ ‬پیاو و ئافرەتە كۆنەكانی‮ ‬كوردەواری‮ ‬و قوتابخانە كۆنەكانی‮ ‬وەك حوجرە و خانەقا‮.‬

یەكێك لە كلیلەكانی‮ ‬چارەسەر كردنی‮ ‬ئەم ئاریشەیە بە كار هێنانی‮ ‬كۆنە ئامێرێكی‮ ‬دوكاندارە كۆنەكانە كە ئێستا لە قوتابخانە پێشكەوتوەكانی‮ ‬جیهان سەری‮ ‬هەڵداوەتەوە‮. ‬بەم ئامرازە دەكرێ كار بۆ هێنانی‮ ‬شێوازی‮ ‬نوێی‮ ‬بەهێز كردنی‮ ‬هۆشی‮ ‬قوتابیان بكرێ‮ ‬،‮ ‬ئەم شێوازە بەكارهێنانی‮ ‬چۆرت‮ ‬یان‮ ‬چۆرتكەیە‮ ‬Abacus‮‬ چۆرتكە ئامێرێكی‮ ‬كۆنی‮ ‬كاری‮ ‬بیركارییە كە لە دوكان و بازاڕەكانی‮ ‬كۆن كاری‮ ‬لێكدانەوەی‮ ‬ژمارەكانی‮ ‬پێ دەكرا و كاری‮ ‬ئێستای‮ ‬حاسیبەی‮ ‬ئەنجام دەدا‮. ‬چۆرت جگە لە چوار كاری‮ ‬سەرەكی‮ ‬بیركاری‮ ‬بۆ لێكدانەوەی‮ ‬ڕیشەیی‮ ‬دووەم و سێیەمی‮ ‬ژمارەكانیش كەڵكی‮ ‬لێوەردەگیرا‮. ‬دیارە وشەی‮ ‬چۆرت لە‮ ‬ڕیشەدا‮ ‬ڕوسیە و بە واتای‮ ‬تەسبیح دێت‮. ‬ئەم ئامێرە سادەیە لە دوكانە كۆنەكانی‮ ‬جاران‮ ‬ڕا چۆتە ناو سیستەمی‮ ‬خوێندنی‮ ‬منداڵان لە ژاپۆن،‮ ‬دیارە منداڵان دوای‮ ‬ئەوەی‮ ‬كاری‮ ‬بیركاری‮ ‬بەم ئامێرە سادەیە فێر دەبن پاش ماوەیەك دەبنە خاوەن مێشكی‮ ‬لێكدانەوەیی‮ ‬چۆرت ئاسا و لە دەرئەنجامدا ئاستی‮ ‬زەین و‮ ‬IQ منداڵان بەرز دەبێتەوە‮. ‬

كاری‮ ‬ژمێركاری‮ ‬بە شێوازی‮ ‬چۆرتكە كە بە‮ ‬UCMAS‮‬ ناسراوە بە شێوەی‮ ‬وانە و پێشبڕكێ‮ ‬یەكەم جار لە ساڵی‮ ‬1993 لە وڵاتی‮ ‬مالیزیا لە لایەن‮ ‬دكتۆر دینو وانگ داهێنرا‮ ‬،‮ ‬ئێستا لە زۆرێك لە قوتابخانەكانی‮ ‬وڵاتانی‮ ‬جیهان كار لەسەر چۆرتی‮ ‬كۆن دەكەن‮ ‬،‮ ‬چونكە دەبێتە هۆی‮ ‬فراوان بونی‮ ‬ڕوبەری‮ ‬بەكارهێنانی‮ ‬مێشك‮ ‬،‮ ‬بەكار هێنانی‮ ‬ئەم ئامێرە دەبێتە هۆی‮ ‬ئەوەی‮ ‬لە‮ ‬یەك كاتدا هەردو لای‮ ‬مێشك كاری‮ ‬پێ بكرێ بە پێچەوانەی‮ ‬مرۆڤی‮ ‬ئاسایی‮ ‬كە تەنیا لایەكی‮ ‬مێشكی‮ ‬بەكارە،‮ ‬بە فێر بونی‮ ‬كاری‮ ‬چۆرت قوتابیەكی‮ ‬دەساڵان دەتوانێ وەك حاسیبە كاری‮ ‬كەم و كۆ بۆ ژمارە گەورە و ناوەندەكان بكات،‮ ‬بەم تەكنیكە مێشك دەتوانێ نزیكەی‮ ‬سەد كرداری‮ ‬لە چەشنی‮ ‬بیركاری‮ ‬بە ماوەی‮ ‬كەمتر لە دە خولەك لێك بداتەوە،‮ ‬ئەم كارە بیریاریە لە بەشێكی‮ ‬كوردستان بە سەركەوتویی‮ ‬ئەزمونراوە،‮ ‬بۆ وێنە ساڵی‮ ‬پار كیژۆڵەیەكی‮ ‬ڕۆژهەڵاتی‮ ‬كوردستان بە ناوی‮ ‬پەرنیا عەزیزی‮ ‬لە شاری‮ ‬ڕەوانسەر لە پێشبڕكێی‮ ‬جیهانی‮ ‬UCMAS‮‬ وڵاتی‮ ‬مالیزیا توانی‮ ‬پلەی‮ ‬یەكەمی‮ ‬جیهانی‮ ‬بەدەست بێنێ‮ ‬،‮ ‬هەروەها ئەمساڵ كچە كوردێكی‮ ‬تر لە پۆلی‮ ‬چوارەمی‮ ‬سەرەتایی‮ ‬بە ناوی‮ ‬ڕۆنیا حەسەنزادە لە شاری‮ ‬بۆكانی‮ ‬ڕۆژهەڵاتی‮ ‬كوردستان بەشداری‮ ‬لە هەمان پێشبڕكێ كرد كە تێیدا‮ ‬30 وڵات بەشدار بون و لە نێوان‮ ‬733 بەشدار بوودا پلەی‮ ‬یەكەمی‮ ‬جیهانی‮ ‬بەدەست هێنا،‮ ‬سەركەوتنی‮ ‬ئەم منداڵە دەگەرێتەوە بۆ پەروەردەكردنی‮ ‬مێشك و هۆش كە ئامێری‮ ‬چۆرت ئیلهام بەخشی‮ ‬ئەم ئاستەی‮ ‬IQ ئەم منداڵە كوردە بووە‮.‬

بەم سەرنج و لێكدانەوەیە و ئەم نمونە نوێیە دەتوانین ئەم ئەزموونە هاسان و كەم تێچووە بێنینە باشوری‮ ‬كوردستان و پێشنیارم بۆ وەزارەتی‮ ‬پەروەردە ئەوەیە ئەم سیستەمە،‮ ‬هەر لە باخچەی‮ ‬منداڵان و قۆناغە بنەڕەتییەكان،‮ ‬بهێنێتە ناو بواری‮ ‬فێركاری،‮ ‬ئەمەش بە خەرجییەكی‮ ‬كەم كە تەنیا بە هێنانی‮ ‬هەندێ مامۆستای‮ ‬كورد و كڕینی‮ ‬ئامێری‮ ‬هەرزان بایی‮ ‬چۆرت،‮ ‬ئەنجام دەدرێت،‮ ‬ئەم شێوازە دەبێتە هۆی‮ ‬ئەوەی‮ ‬قوتابیان خولیا و حەزیان بۆ زانست زیاد بێت و لە داهاتوش‮ ‬ڕووبەری‮ ‬بیر كردنەوەیان فراوان تر بێت،‮ ‬بەم كارە لە داهاتودا كەسانی‮ ‬بەربژێر و درەوشاوەی‮ ‬وەك بەرێز كۆچەر بیركار كە هەڵگری‮ ‬ناسناوی‮ ‬كوردین بۆ خزمەت بە نیشتیمان و زانست بەرهەم دێن و دەتوانین جگەلە نوزەی‮ ‬مەزڵومیەت ببینە خاوەن شانازی‮ ‬و ئیدیعای‮ ‬زانستی‮ ‬و خۆمان زیاتر بسەلمێنین‮.‬

پێویستە بیر لەم بابەتە بكرێتەوە و شارەزایانی‮ ‬بواری‮ ‬بیریاری‮ ‬و چۆرت لێكۆڵینەوەی‮ ‬زانستی‮ ‬چەندڕویی‮ ‬لە سەر ئەم بابەتە بكەن و تێچوو سودەكانی‮ ‬پێش بینی‮ ‬بكەن و دوای‮ ‬دانیشتنی‮ ‬زانستی‮ ‬و تاقیكردنەوەی‮ ‬ئەم پڕۆژەیە لە چەند قوتابخانەیەكدا،‮ ‬بە چاودێری‮ ‬شارەزایانی‮ ‬تایبەت،‮ ‬ئەم پڕۆژەیە بێننە ناو قوتابخانەكانی‮ ‬كوردستان بۆ ئەوەی‮ ‬منداڵانمان ببنە خاوەن‮ ‬IQ ی‮ ‬بە هێزتر و خولیای‮ ‬چۆرت و دامە و مەتەڵ بێتە جێی‮ ‬گەمە تێكدەرەكانی‮ ‬ئاتاری‮ ‬كە منداڵی‮ ‬زۆر گۆشەنشین و ناڕێكی‮ ‬لە سەر شانی‮ ‬كۆمەڵگا كردۆتە بارگرانی‮.





ئەم هەواڵە 706جار خوێندراوەتەوە
 
 
ڤیدیۆ گەلەری
چەند بیرۆکەیەک بۆ ڕزگاربوون لە گەرمای ھاوین
بەدڵنایی دوو جار سەیری دەکەیەوە ، منداڵێکی زۆر قشە
چەند دیمەنێکی لافاوی شاری شیراز لە ئێران
لە رووداوێکی ھاتووچۆ ئۆتۆمبێلێک دەفڕێت
منداڵێک لە ناو ئۆتۆمبێلی دایکی دەکەوێتە خوارەوە
 
 

پێناسە | گەلەری | ئەرشیف | پەیوەندی

پێبژاردنی پۆلیسی هاتووچۆ هەولێر | دهۆک | سلێمانی

هەموو مافەکان پارێزراون بۆ ئاژانسی هەواڵی زاگرۆس

Developed By: Omed Sherzad